Het verdwenen dorp

Dag 9b - dinsdag 2 juni

Het is eind augustus 1914. Jourdain du Hamel is 15. Zijn ouders hebben hem voor een jaar naar boeren op het land gestuurd. Iets wat in die tijd veel gebeurde, zowel met jongens als met meisjes. In Duitsland ook trouwens. Onderstaand een deel van zijn verhaal over deze periode in zijn leven.

'Het was eind augustus. Ons kleine dorpje Nauroy wordt overspoeld door vluchtelingen uit België en de Ardennen. "De Duitsers! De Duitsers komen eraan," roepen ze. We geven ze wat brood en melk en ze trekken verder, richting zuiden.'

'De volgende dag, het was 1 september, kwam de pastoor uit een naburig dorp samen met zijn meid en de kapelaan aan. Zij vertelden over de gruwelen die de Duitsers begingen en drongen er bij ons op aan om weg te trekken. Mijn patron was al opgeroepen voor d'n armée en dus bleven alleen la patronne, haar oude vader en haar dochtertje en mij over. Wat te doen?'

'De volgende ochtend vluchtten de meeste inwoners weg. Eerst stak iedereen z'n kostbaarheden die te zwaar waren om mee te nemen in de schuilplaatsen die hier iedere oorlog gebruikt worden. Zilver, gereedschap, wijn, linnen. Daarna laadden we samen met de patronne een platte wagen vol met spullen: warme kleding, beddegoed, eten. Ik spande het paard voor de wagen en zo vertrok ze met haar kind en vader naar het zuiden. Voor een paar dagen tot les boches voorbij waren dacht ze. Ik zou in het dorp bljjven om voor het vee te zorgen.'

'La patronne zou haar dorp nooit meer zien. Toen de Duitsers kwamen, werd het hele dorp ingenomen. Er waren nog 15 van de 105 inwoners. Oude mensen, die niet hadden kunnen wegkomen en ik.'

'Na een paar dagen werden de Duitsers uit het dorp verdreven en moesten zich terugtrekken naar het noorden. Wij, de inwoners, mochten allemaal tien kilo aan spullen meenemen en werden als gijzelaars voor hen uitgedreven.'

'De Duirsers gebruikten op hun terugtocht de tactiek van de "verschroeide aarde": ieder huis werd opzettelijk kapot gemaakt. Het vee werd geslacht of gewoon afgemaakt en in de drinkputten geworpen waardoor die onbruikbaar werden. Maar er gebeurde meer: in ieder bed dat de Duitsers vonden, poepten ze en alles wat waarde had voor de bewoners werd opzettelijk vernietigd. Het was een tijd van complete chaos en ellende.'

Jourdain zou de oorlog overleven maar hij werd nooit meer de oude. Zijn patronne zou haar dorp nooit meer zien. Haar echtgenoot keerde nooit terug uit de oorlig. 'Glorieus gestorven pour la patrie' heette het. Een paar kilometer van waar eens Nauroy lag is na de oorlog een nieuw dorpje gebouwd. Van het oude Nauroy is niets overgebleven behalve een bordje met uitleg en een acquarel van zoals het dorpje er ooit uitzag en het verwoeste kerkhof dat er nog steeds ligt zoals in 1914. Zoals Nauroy zijn er hier veel dorpjes: verdwenen door la Grande Guerre.

De kiekendief van Notre Dame

Dag 9 -dinsdag 2 juni 2015. Val de Vesle -> Varennes-en - Argonne (80 km; totaal 610 km).

Al voor half acht zat ik op de fiets. Niet dat het zo'n lang stuk is vandaag, maar de route kost mij veel tijd omdat ik alles lees en bekijk onderweg (wees blij dat je niet meefietst!)

Dit traject gaat door een dunbevolkte streek met weidse vergezichten. Het doet me qua eenzaamheid denken aan de Chemin des Dames. Ook hier is hard gevochten en wel zo hard dat een groot deel van de grond niet meer gebruikt kan worden voor landbouwdoeleinden. De heuveltop waar ik overheen kom, is zodanig beschoten dat hij na de oorlog vier meter minder hoog was dan ervoor!

Ze maken wel van de nood een deugd want het terrein wordt nu gebruikt als militair oefenterrein. Het is ongelooflijk groot, ik schat meerdere tienduizenden hectares. En zoals de meeste militaire oefenterreinen stikt het er van de vogels.

Het biedt wel een bijzondere achtergrond: nooit eerder heb ik gefietst met (letterlijk! artillerievuur op de achtergrond. Eigenlijk best luguber.

Er wordt hier trouwens wel meer geschoten en niet om te oefenen. In het voorbijfietsen zie ik een haas tussen de jonge bieten. Hij wordt belaagd door twee kraien. Wanhopig rent hij van de ene kraai naar de andere, waarschijnlijk liggen zijn jongen vlakbij en kraaien lusten wel een jong haasje. Ik vrees dat Lampe aan het kortste eind gaat trekken: tegen twee aanvallers is hij gewoon geen partij.

Wat pijnlijk ontbreekt in deze streek (en in de rest van Frankrjjk) zijn roofvogels. Jagers zien ze (ten onrechte!!) als 'concurrent' en schieten ze dood of vergiftigen ze. Lekker weidelijk...

In dit soort gebieden zou je de buizerd moeten horen mauwen en de kiekendief z'n glijvlucht boven het koren moeten zien maken en de torenvalk zou moeten bidden boven de wegkant. Maar niks. Alleen maar kraaien en eksters die de opengevallen plekken innemen.

Maar dan opeens, in de buurt van Autry, verschijnt ineens majestueus een bruine kiekendief vanachter een Lieve Vrouwenkapelletje. Hoezo gebedsverhoring? 😊

Her is een mooi traject vandaag, steeds met meer klimmetjes naarmate Arragon in zicht komt. Om drie uur ben ik binnen.Tijd om de was te doen. Het waait al de hele dag onzalig hard en de zon schijnt nu (maar nog steeds koud) dus drogen zal 't wel.

Uit militaire noodzaak

Dag 8 -1 juni; Corbeny -> Val-de-Vesle (xxkm, totaal cc km). (Camping municipal)

Vanochtend vroeg opgestaan in het hotel en daarna genoten van een heerlijk Frans ontbijt: een mandje met allerlei warme broodjes, eigengemaakte jam en goede koffie. Zo wil een mens best wakker worden!

Daarna op weg naar Reims. Dat is maar zo'n 30 km verder. De route voert door prachtig, glooiend landschap waar de spitse kerktorens in de dalen hier en daar dorpjes verraden. Dit is het gebied van de Aisne, met hier en daar stukken bos en voor de rest akkerbouw.

Na het oversteken van de Aisne volgen algauw de eerste wjjngaarden en de bordjes 'champagne en vente'. Dat wordt niks bubbelwjjn in de fietstassen, dus  verder. Dan sta ik op de laatste heuvels voor de stad en kijk naar Reims in het dal onder me. Een bijzonder moment: in deze stad heb ik nog een poosje gewoond en gestudeerd. Een bewogen tjjd!

Via een jaagpad langs het kanaal tussen Aisne en Marne peddel ik de stad in. Het miegelt van de nachtegalen. Niet gek: dit gebied met veel water en verruigining is een ideale biotoop voor deze vogel.

Een rondje door de stad gefietst en koffie fedronken bij de kathedraal. Die staat in de steigers: een van de roosvensters wordt gerestaureerd.

In deze kathedraal zijn sinds Jeanne d'Arc vrijwel alle Franse koningen gekroond. Daarmee werden ze gelijkgesteld aan koning David uit het Oude Testament. Ik bedoel maar: zo'n kroning moest je niet lichtvaardig opvatten.

Nu hebben de Fransen nogal met een harde klap (van de guillotine) afscheid genomen van hun koningshuis, maar de kathedraal van Reims is hen heilig.

Het is dan zeker ook geen toeval geweest dat deze kerk, symbool voor het samensmelten van goddelijke en koninklijke macht, aan gort is geschoten tijdens La Grande Guerre. Uit militaire noodzaak, aldus de Duitsers. Tsja...

Na de oorlog stonden nog zeven huizen onbeschadigd in Reims. Zeven, een heilig getal, dit kan geen toeval zijn.

De zegen der granaten

Dag 7d - 31 mei

La Grande Guerre was niet de eerste keer dat de Fransen en Duitsers mot hadden. En vrijwel altijd werd er ook bij de Chemin des Dames gestreden.

in 1814 gaf Napoleon de Pruisen hier al klop. Er staat nog een groot standbeeld van Nappie midden tussen de bieten waarbij hij nauwlettend over de velden tuurt of ze er al aankomen.

In1840 was er weer gedoe en in 1870-1871 was het weer raak. Toen ging het onder meer over Alsace en Lorraine, twee grensgebieden die om de zoveel tijd van eigenaar wisselen (en de bewoners daarmee van taal, een beetje flexibel moet je hier wel zijn). Na het inpikken van deze twee kroonjuwelen door de oosterburen zat de schrik er goed in bij de Fransozen. Eenstemmig werd besloten: dit nooit weer!

Als je geen dieven wilt, moet je de achterdeur sluiten en dus werd een plan bedacht om een dubbele fortenlinie aan te leggen tussen Parijs en de Frans-Duitse grens. Zo gezegd, zo gedaan en gestimuleerd door de schrik van '70-'71 schoten ze de komende tien jaar lekker op en werden er tal van forten gebouwd.

Maar zoals dat gaat in liefde en oorlog: er kwamen andere prioriteiten en het onderhoud van de forten verslofte. Nog weer een paar jaar later ontwikkelde een Franse slimmerik de granaat. Daarmee, zo vond men, waren de forten helemaal uit de tijd. Ze waren nog wèl uitermate geschikt om de vernietigingskracht van de granaten uit te testen.

Zo gezegd, zo gedaan en zo schoot het Franse leger in 1912 het eigen fort (met ruimte en voorzieningen om 600 soldaten in veiligheid de Chemin des Dames te laten  beheersen) in puin. Het was een groot succes.

Twee jaar later veroverden de Duitsers de ruïnes van het fort en bouwden dat in no time uit tot een schier onneembare vesting waardoor bij het offensief van Nivelle in 1917 honderduizenden soldaten sneuvelden. Het was een groot succes

Het Nivelle-offensief

Dag 7c - 31 mei

Hij was overtuigd van zijn gelijk. Eén stevige artillerie-aanval gevolgd door een bestorming door zijn soldaten en de Chemin des Dames zou heroverd worden op de Duitsers. Daarna zou Laon binnen 24 uur heroverd worden.

De Chemin des Dames ligt op een hoogvlakte van waaruit zowel de vlakte van Reims als die van Laon beschoten kunnen worden. Voor wie deze weg in handen heeft, ligt de weg naar Parijs open. Dat verklaart ook de felheid waarmee er om dit stuk van Frankrijk is gevochten. 

Generaal Nivelle was niet alleen ambitieus, het was ook een kletskous. Al zes maanden was hij met zijn mannen bezig geweest met de voorbereidingen voor de grote doorbraak die op 7 april 1917 zou plaatsvinden. Hij was er zo trots op dat hij de details erover op feestjes vertelde. Handig voor de Duitsers die bovendien al een aantal Franse  krijgsgevangenen hadden gemaakt die papieren op zak hadden waarop details van de plannen stonden.

Ondanks grote bezwaren van andere generaals zoals Painlevé, ging Nivelle door met zijn plannen. Op 7 april stuurde hij zijn soldaten de heuvel op waarbjj ze vrijwel geen dekking hadden. Er zjjn verhalen van eenheden die naar het front vertrokken blatend als schapen uit protest dat ze als beesten naar de slachtbank werden gejaagd.

In totaal kostte dit offensief dat ruim een maand duurde en veel muiterij opleverde 270.000 Franse soldaten het leven en 163.000 Duitse. 

Nb: aanrader: het museum van le Caverne du Dragon vlak voor Hurtebrise

De konijnenflat

Dag 7b - 31 mei

Noord-Frankrijk is de graanschuur van het land. In het departement van de Somme en de l'Oise staan de boerderijen in het dorp. Ze zijn gebouwd in carrévorm. Ook al is er nu veel veranderd in de bedrijfsvoering, toch is er veel van het oude te herkennen. Zo hebben ze bijna allemaal van origine een 'lapinerie' in de toegangspoort. Dat zijn konijnenhokken die allemaal boven elkaar zjjn gebouwd. Daar zaten de Flappies van toen te wachten tot er iemand trek kreeg in een recept dat onveranderlijk begon met 'lapin aux..'.

Kippen hebben niet de neiging om weg te lopen, dus die mochten vrij rondlopen rond de mesthoop op de binnenplaats - nou ja, tot er iemand trek kreeg in een recept dat begon met 'poulet aux...'

Er is hier veel akkerbouw en minder veeteelt. De golvende heuvels worden bebouwd met veel verschillende vruchten: graan, bieten, maar ook veel erwten. Die staan nu allemaal in bloei waardoor er een witte bruidssluier over het land lijkt te liggen. Prachtig!

Boven, op de hoogvlakte van de Chemin des Dames, zijn de bedrijven veel groter en liggen buiten de dorpen. Soms is er een hele rij huisjes naast gebouwd voor de arbeiders. Dat zijn nu mini-dorpjes van zes of zeven huizen. De akkers zijn immens. Veel tarwe, gerst, koolzaad en bieten. Geen vee te bekennen.

Regen op de Chemin des Dames

Dag 7 - zondag 31 mei; Attichy -> Corbeny (82 km, totaal 484 km) (natte dag, stevige wind, deels achterwind, golvend landschap; mooi!!) (hotel Chemin des Dames t.o. kerk in Corbeny).

Half zeven ging m'n alarm af. Ik was al een tijdje wakker en lag moed te verzamelen om uit mijn slaapzak te komen.Het was koud vannacht, het is bijna juni en nog steeds is het weer te koud voor de tijd van het jaar en dat merk je in een klein tentje. Nou ja, op z'n minst is het karakterversterkend en dat is nooit weg.

Naast de tent stond een picknicktafel met banken. Een superieure vorm van luxe die zo gewoon is op Amerikaanse campings. Al met al duurt het zo'n anderhalf uur voor ik het ontbijt heb klaargemaakt (met koffie!!), een lunchpakket heb klaargemaakt en alle spullen weer heb ingepakt. Vooral dat laatste moet met aandacht gebeuren. In totaal heb ik zes tassen bij me en alles heeft z'n vaste plaats. Dat moet ook, want anders kun je na twee dagen niks meer vinden.

De route slingert zich golvend door het dal van de Aisne. Ik passeer allerlei slaperige dorpjes waar het enige teken van leven is dat mensen met bossen bloemen (het is hier moederdag) en taarten onderweg zijn.

Als ik Soissons passeer, rijd ik even de stad in om koffie te drinken. Eigenlijk zou hier een boel te zien zijn, maar ik wil me focussen op de route.

Niet lang na Soissons klimt de weg naar de hoogvlakte tussen het dal van de Aisne en de Ailette. Hier loopt de beroemde 'Chemin des Dames'. Vroeger zouden hier de dochters van Louis XVI per rijtuig naar hun gouvernante zijn gereden.

Nu is de weg bekend vanwege de veldslagen die er zijn uitgevochten. Napoleon vocht hier met de Pruisen in 1814. Een van de zwaarste slagen uit de Grote Oorlog werd hier uitgevochten en in de Tweede Wereldoorlog was het hier weer een slagveld. De grond is hier letterlijk doordrenkt met bloed.

Het regent de hele middag en het is koud. Na het museum Caverne du Dragon - met een prachtig uitzicht over de vallei - zet ik koers naar de camping 7 km verder. De regen komt met bakken uit de grauwe lucht. Als ik door Corbeny fiets, zie ik in mijn ooghoek een bordje 'hotel'. Vol in de remmen dus. Anderhalf uur later zit ik achter een lekker bordje eten in de kroeg en klets met een Engels echtpaar. Als dat geen vakantie is!